Must sees

Wadjda

  • Discriminatie
  • Ouder dan 12 jaar
  • Met: Reem Abdullah, Waad Mohammed, Abdullrahman Al Gohani

Wadjda is tien en woont in Riyad, de hoofdstad van Saoedi-Arabië. Haar grootste droom: een fiets. Maar dat gaat dus niet gebeuren. Wadjda is namelijk een meisje, en meisjes mogen niet fietsen. 

Het rebelse dametje trekt zich van de streng islamitische regels lekker niets aan, en trekt heel eigenwijs haar eigen plan. Andere vrouwen hebben het ondertussen ook niet gemakkelijk. Zo dreigt Wadjda’s moeder haar man kwijt te raken aan een tweede vrouw, eentje die wél een zoon kan baren.

Over de maker

  • Wadjda is de eerste (!) speelfilm uit Saoedi-Arabië, en dan is-ie ook nog eens gemaakt door… een vrouw! Haifaa Al-Mansour (1974) mag zich de eerste vrouwelijke regisseur van haar land noemen.
  • Dat betekent niet dat alle landgenoten al gewend zijn aan het idee dat vrouwen ook ‘mannenwerk’ kunnen of mogen uitvoeren. De straatscènes regisseerde ze dan ook niet vanaf de set, maar op afstand: verstopt in een busje met een videomonitor.
  • Haifaa Al-Mansour komt uit een artistiek gezin. En een groot gezin: Haifaa was de 8ste van twaalf kinderen.
  • In Saoedi-Arabië zijn geen bioscopen. Toch zag Haifaa met haar broertjes en zusjes als kind veel films, thuis op dvd: “Vooral naar films van Bruce Lee en Jackie Chan!”
  • Ze studeerde literatuurwetenschap in Cairo, en later film in Sydney. Tegenwoordig woont ze in buurland Bahrein.
  • Met haar speelfilmdebuut viel ze op verschillende filmfestivals in de prijzen. Een daarvan is de MovieZone All Rights Award 2013.
Trailer

Symboliek

Net als in de literatuur speelt symboliek een grote rol in films. Symbolen zijn namelijk een handige manier om de kijker snel en haast ongemerkt informatie te geven. Al bijna sinds de uitvinding van de film draagt de held daarom witte kleding, en de schurk zwarte. Voor sommige filmmakers is symboliek een onmisbaar stuk gereedschap. Zeker als ze kritische films willen maken, maar rekening moeten houden met censuur of culturele gevoeligheden. Je zou kunnen zeggen dat de fiets van Wadjda dan ook iets groters symboliseert: de wens om niet onder te doen voor de man – want Wadjda wil winnen van haar buurjongetje. De fiets staat als vervoersmiddel ook voor ‘je eigen weg gaan’, vooruitkomen in de wereld. Letterlijk, maar zeker ook figuurlijk. Omdat de betekenis verborgen is, valt hij alleen goede verstaanders op en gaat er bij de censuurcommissie geen alarmbel af. Wadjda gebruikt wat dat betreft nog een beproefde tactiek, afgekeken van de Iraanse cinema. Het is een kinderfilm. En daar besteedt de censor doorgaans weinig aandacht aan, want dat is toch onschuldig vermaak? De Iraanse kinderfilms The White Balloon (1995) en Waar staat het huis van mijn vriend (1997) zijn met hun dubbele bodems en symboliek echter ook zeer geschikt voor volwassen kijkers.

Artdirection

Een belangrijk onderdeel van films, naast het scenario, de camera en de montage, is de artdirection. De artdirector of production designer verzorgt de vormgeving van de film. Het effect kan gigantisch zijn. Zo waren de versleten of rommelige ruimteschepen van Star Wars en het viezige toekomstbeeld van Blade Runner echte eyeopeners. Maar artdirection zit 'm ook in de kleine details. Neem de flitsende gympies die Wadjda onder haar gewaad draagt. Een belangrijk detail, dat eigenlijk alles zegt over haar rebelse aard of moderne (westerse) instelling. Hetzelfde geldt voor de rode jurk die haar moeder koopt: rood is prikkelend, vrouwelijk, sexy. Een groter contrast met de zwarte gewaden die het hele vrouwenlijf verhullen is niet denkbaar. Van die kleurrijke slingers aan het fietsstuur en de blauwe nagellak en de moderne inrichting van de huiskamer (met een PlayStation!); over al die zaken is van tevoren nagedacht en uitgezocht of ze in het verhaal en bij de personages passen.

Cultuur in verandering

Wadjda laat zien dat het land en de cultuur een verandering doormaken. Dat wordt mooi geïllustreerd door de belangrijkste vrouwenrollen. De strenge schooldirectrice (die ooit misschien net zo stout was als Wadjda), de moeder die tussen twee werelden in staat (ze zal haar dochter nooit uithuwelijken, maar is boos op een vriendin die geen hoofddoek draagt) en natuurlijk de eigenwijze Wadjda, die alle vrouwonvriendelijke regels aan haar laars lapt. Je zou kunnen zeggen dat regisseur Haifaa Al-Mansour met haar film bijdraagt aan die verandering, en aan de emancipatie. Niet alleen documentaires, maar ook fictiefilms als Wadjda houden het land een spiegel voor. Zelf zegt Haifaa er dit over: “Voor vrouwen is het nu nog erg lastig om deel te nemen aan het openbare leven, maar onder de oppervlakte voel je steeds meer animo om vrouwen meer kansen te geven. De maatschappij is erg conservatief, dus het gaat langzaam, maar er zijn zeker hoopvolle tekenen. Zo deden er vorig jaar twee Saoedische meisjes mee aan de Olympische Spelen, en onlangs werd een aantal vrouwen toegelaten tot de politiek. En dat zijn allemaal vrouwen die niet volledig gesluierd zijn – dat is een belangrijk signaal, want het is vooral die gezichtssluier die vrouwen al zo lang in de weg staat om mee te doen in de maatschappij. Bij de jongere generatie zie ik ook een groot verlangen om zich kunstzinnig te uiten; er zullen zeker snel meer films uit Saoedi-Arabië volgen.” Leuk detail en het bewijs dat dingen echt veranderen: sinds kort mogen vrouwen daar op de fiets!

Interview met Haifaa Al-Mansour toen zij met haar film het International Film Festival Rotterdam bezocht